Thủy - Hỏa và đường lối Vương đạo trong Y tông tâm lĩnh
Hiểu nét đặc thù trong lập luận của Hải Thượng Lãn Ông: chú trọng Thủy - Hỏa, bồi bổ chính khí và chữa bệnh theo Vương đạo.
Một điểm đặc thù trong Y tông tâm lĩnh
Trong bộ «Y tông tâm lĩnh», bên cạnh việc tổng hợp kiến thức y học cần thiết, Lãn Ông Lê Hữu Trác còn thể hiện vài điểm đặc thù trong lập luận và nghiệp vụ làm thuốc. Theo sách, ông làm thuốc theo lối «vương đạo» và thiên về «thủy hỏa». Về thuyết Thủy - Hỏa, ông dành riêng quyển «Huyền tân phát vi» để chuyên bàn về thuyết Mệnh môn, trong đó có chân thủy, chân hỏa. Cũng trong quyển này, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của Thủy - Hỏa: nhà y nếu không hiểu rõ chân tướng của tiên thiên thái cực, không nghiên cứu đúng mức thần hiệu của Thủy - Hỏa vô hình, không vận dụng được những bài thuốc hay như Lục vị, Bát vị thì đạo làm thuốc còn thiếu sót đến hơn một nửa. Đây là cách nói nhằm đề cao việc nắm vững gốc lý Thủy - Hỏa trong hành nghề.
Đại bệnh chữa Thủy - Hỏa, tiểu bệnh chữa Khí - Huyết
Sách ghi lại quan điểm của Lãn Ông: «Đại bệnh chữa Thủy - Hỏa, tiểu bệnh chữa Khí - Huyết». Ông vận dụng hai bài Lục vị và Bát vị rất rộng rãi, biện luận nhiều chỗ, rốt cuộc quy về Thủy - Hỏa. Bên cạnh đó, ông cũng chú trọng thuyết âm dương, có những luận điểm về điều hòa âm dương, bổ dương tiếp âm, bổ âm tiếp dương và sáng chế những bài thuốc tương ứng. Tuy vậy, nét nổi lên vẫn là thuyết Thủy - Hỏa. Theo sách, học tập và làm theo ông, trên lâm sàng nhiều lương y cận đại đã thu được hiệu quả thực tế, lâu dần hình thành một học phái gọi là «Học phái Thủy - Hỏa». Thông tin này cho thấy Thủy - Hỏa không chỉ là lý thuyết riêng lẻ mà còn là một hướng vận dụng có ảnh hưởng trong y học cổ truyền.
Chính khí trong bệnh ngoại cảm
Với bệnh ngoại cảm, Lãn Ông cũng có những lập luận độc đáo. Ông sáng chế ba bài giải biểu. Theo sách, ông cho rằng khi gặp loại chứng hậu cần phát tán, có thể dùng các bài chữa về khí huyết, thêm một vài vị có tính chất phát dương nhẹ nhàng để giải tán bệnh tà. Khí, huyết, vinh, vệ là một phần chính khí. Trong bệnh ngoại cảm, ông vẫn chú trọng đến chính khí và nói rằng lúc nào cũng phải để ý đến chính khí làm đầu; cứ nhằm chữa chính khí thì không phát hãn mà hãn tự ra, không công tà mà tà tự rút. Lập luận này nhất trí với kinh văn: khí bên ngoài xâm nhiễm gây hại được cho cơ thể là do chính khí bên trong đã có phần suy yếu, rối loạn không thích ứng nổi, tức «tà chi sở tấu, kỳ chính tất hư». Đến cuối thời kỳ bệnh ngoại cảm, ông vẫn chú trọng chính khí, đặc biệt là vẫn vận dụng thuyết Thủy - Hỏa. Sách dẫn lời ông: khi tà đã lui thì nên dùng những loại thuốc chính về Thủy - Hỏa để tiếp bổ thêm, không cần phân tích vụn vặt mà công hiệu rất mau chóng.
Ba bài giải biểu, sáu bài hòa lý và đường lối Vương đạo
Cũng theo sách, ông sáng chế thêm sáu bài hòa lý nhằm bồi dưỡng tạng khí, Thủy - Hỏa, Khí - Huyết. Các bài này gồm những phương gia giảm từ Lục vị địa hoàng thang, Bát vị địa hoàng thang, Tứ vật thang, Tứ quân tử thang, cùng các phương bổ tỳ, bổ vị. Như vậy, ở cả bệnh ngoại cảm lẫn bệnh nội thương, ông đều chủ ý đến bồi bổ chính khí. Chú trọng mặt bồi bổ trong khi chữa bệnh là đường lối của phái «Vương đạo», khác với đường lối của phái «Bá đạo» thiên về phép công tả. Trong đường lối chữa bệnh Vương đạo, ở bệnh nội thương cũng như bệnh ngoại cảm, ông vẫn trọng dụng thuyết Thủy - Hỏa. Đó là hai đặc điểm nổi bật được Lãn Ông chủ trương và trình bày trong bộ sách.
Theo sách, Thủy - Hỏa và đường lối Vương đạo là hai nét nổi bật trong «Y tông tâm lĩnh» của Hải Thượng Lãn Ông. Tuy nhiên, sách cũng lưu ý rằng do điều kiện lịch sử hạn chế về thầy, bạn, sách và qua hai trăm năm nhiều luận thuyết đã được phát huy, xác minh, nghiên cứu thêm, nhiều phương tiện và phương pháp đã được áp dụng rộng rãi. Vì vậy, người học y học cổ truyền ngày nay muốn có kiến thức toàn diện và phong phú cần chú ý thêm đến các vấn đề mới đặt ra.
Từ khoá: thuyết Thủy HỏaThủy Hỏa trong Y tông tâm lĩnhđường lối Vương đạochính khí trong đông yHải Thượng Lãn Ông
(Tổng hợp từ sách về Hải Thượng Y tông tâm lĩnh do phòng khám Khải Minh Đường cung cấp. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)