Thoái hóa võng mạc: chăm sóc mắt và mốc cần tái khám ngay
Thoái hóa võng mạc ở người cao tuổi diễn tiến âm thầm; theo dõi tại nhà và tái khám đúng lúc giúp giữ thị lực còn lại.
Thoái hóa võng mạc ở người cao tuổi khởi phát kín đáo thế nào?
Có một thể bệnh tiến triển rất kín đáo: những nhánh mạch máu mới mọc ra từ màng mạch, nằm im bên dưới lớp biểu mô sắc tố của võng mạc. Suốt nhiều tháng, chúng không rò dịch, cũng chẳng gây xuất huyết, nên thị lực hầu như không sụt giảm đột ngột và người bệnh dễ bỏ qua. Lúc soi đáy mắt, vùng trung tâm điểm vàng chỉ hơi gồ lên, bờ không rõ, sẫm màu hơn vùng xung quanh; ảnh chụp màu có thể không thấy xuất huyết, không có chất tiết cứng, không có tổn thương dạng đĩa. Phải tới khi chụp cắt lớp võng mạc, bức tranh mới hiện rõ: vùng trung tâm phù khu trú, lớp biểu mô sắc tố bong lên với đỉnh nhọn, hai lớp tách nhau và dịch đọng bên dưới. Sự xuất hiện của dịch chính là mốc báo mạch máu đã rò rỉ và chuyển sang giai đoạn hoạt động.
Vì sao mắt vẫn mờ sau khi mổ thủy tinh thể?
Người cao tuổi sau phẫu thuật thay thủy tinh thể thường chờ đợi ánh sáng rõ hơn, nhưng có trường hợp thị lực đứng yên ở mức thấp cả trước lẫn sau can thiệp. Tình huống này rất dễ bị quy cho phản ứng viêm sau mổ, trong khi nguyên nhân thật nằm sâu ở võng mạc. Hai bệnh cảnh khác nhau ở chỗ: phù điểm vàng sau mổ thường sáng lên ngay sau phẫu thuật rồi giảm dần và lan tỏa đều; còn thể ướt giai đoạn sớm thì thị lực không nhích lên dù chỉ một dòng, vùng phù khu trú, ranh giới đổi đột ngột kèm bong biểu mô sắc tố đỉnh nhọn. Bởi vậy, khi mắt mờ kéo dài chưa rõ nguyên nhân, chụp cắt lớp võng mạc kết hợp ảnh màu đáy mắt giúp định hướng chẩn đoán, trước khi cần tới những phương tiện ghi hình mạch máu chuyên sâu hơn.
Chăm sóc mắt tại nhà mỗi ngày nên làm gì?
Việc chăm sóc tại nhà chủ yếu là quan sát và ghi nhận đều đặn. Mỗi ngày, người bệnh nên tự so sánh khả năng nhìn của mắt bị bệnh với hôm trước: đọc chữ có khó hơn không, vùng nhìn giữa có sẫm lại không, mắt có mỏi nhanh hơn không. Những thay đổi nhỏ, ghi lại theo thời gian, sẽ rất hữu ích khi trao đổi với bác sĩ. Gia đình nên nhắc người cao tuổi đi khám đúng hẹn và mang theo kết quả chụp cắt lớp, ảnh đáy mắt của lần trước để so sánh. Không nên xem việc nhìn mờ là chuyện đương nhiên của tuổi tác, cũng đừng chờ tới khi mắt kém hẳn mới đi khám. Với người từng mổ thủy tinh thể mà thị lực không cải thiện, việc theo dõi càng cần sát sao và có sổ ghi chép.
Dấu hiệu nào cho thấy cần tái khám ngay?
Cần đi khám lại sớm khi thị lực không cải thiện hoặc giảm đi, nhất là nếu vùng nhìn trung tâm mờ tối hơn trong thời gian ngắn. Với người đang theo dõi thể ướt giai đoạn sớm, dấu hiệu đáng lo nhất là dịch đọng bên dưới võng mạc xuất hiện trên hình ảnh chụp cắt lớp, vì đó là lúc mạch máu bất thường bắt đầu rò rỉ. Bản thân người bệnh khó tự nhận ra mốc chuyển này do bệnh diễn tiến âm thầm. Do đó, nếu thấy mắt mờ hơn, nhìn kém rõ hơn dù đã đeo kính, hoặc cảm giác mắt không còn nhìn như trước, nên đi khám ngay thay vì chờ tái khám theo lịch. Khám sớm là cách bảo tồn phần thị lực còn lại, và đây là việc mỗi người nên chủ động.
Mạch máu còn yên lặng thì theo dõi ra sao?
Một mạng mạch mới khi chưa hoạt động có thể đang làm nhiệm vụ cấp oxy bổ sung cho các lớp võng mạc phía ngoài, nhờ đó phần nào hạn chế teo lan rộng. Ranh giới giữa im lặng và bùng phát rất mong manh, nên can thiệp chỉ đặt ra khi hình ảnh cho thấy dịch đã rò rỉ; mạng mạch đang ngủ yên thì được giữ nguyên. Điều này không có nghĩa là bỏ theo dõi: người bệnh vẫn cần tái khám đúng hẹn để so sánh hình ảnh giữa các lần. Khi bệnh chuyển sang giai đoạn hoạt động, bác sĩ có thể chỉ định tiêm vào trong mắt thuốc ức chế tăng sinh mạch máu, và với trường hợp đáp ứng kém hoặc nghi tổn thương mạch máu phình hình túi, có thể phối hợp thêm liệu pháp quang động. Quyết định luôn thuộc về bác sĩ sau khi đánh giá hình ảnh.
Mỗi người có thể trạng khác nhau và diễn tiến bệnh không giống nhau, nên khám bác sĩ y học cổ truyền để được tư vấn cụ thể.
Từ khoá: thoái hóa võng mạc
(Viết lại từ «Thách thức chẩn đoán thoái hóa hoàng điểm tuổi già thể ướt giai đoạn sớm» – báo Sức khỏe và Đời sống (Bộ Y tế). Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)