Tác dụng của ba kích với sức khỏe và những lưu ý khi dùng
Ba kích bổ thận, tráng dương, trừ phong thấp; cần dùng đúng cách và hỏi bác sĩ trước khi áp dụng.
Ba kích là cây gì và có đặc điểm ra sao?
Ba kích còn gọi là ba kích thiên, ruột gà, nhàu thuốc, có tên khoa học Morinda officinalis How, thuộc họ Cà Phê. Đây là cây dây leo, dạng thân thảo, thân mảnh và có nhiều lông mịn, thường mọc leo thành bụi ven rừng ở độ cao dưới 500m. Lá đơn nguyên, mọc đối, hình mác hoặc hình bầu dục, thuôn nhọn và cứng; lá non có màu xanh, khi già chuyển sang trắng mốc, lúc khô ngả màu nâu tím, mặt dưới phiến lá có khoảng 8 cặp gân thứ cấp. Hoa nhỏ, màu trắng hoặc vàng, tập trung thành tán ở đầu cành, đài hoa hình ống. Quả hình cầu, phủ lông, khi chín có màu đỏ. Hoa thường nở rộ vào tháng 5 – 6, mùa quả kéo dài từ tháng 7 đến tháng 10.
Ba kích mọc ở đâu và bộ phận nào được dùng làm thuốc?
Trong tự nhiên, ba kích là cây mọc hoang, tập trung chủ yếu ở vùng trung du và đồi núi thấp phía Bắc như Vĩnh Phúc, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Hà Tây, Hà Giang. Hầu như các bộ phận của cây đều có thể dùng làm vị thuốc, gồm hoa, quả và rễ; trong đó rễ (thường gọi là củ) được sử dụng nhiều nhất. Củ ba kích có hình trụ tròn, chất cứng, cùi dày, dễ bóc vỏ, mặt ngoài màu vàng xám, hơi nhám và có vân dọc; phần lõi bên trong màu tím hoặc hồng nhạt, ở giữa có màu nâu vàng. Dược liệu gần như không có mùi, vị ngọt và hơi chát. Cây có thể thu hoạch sau khi trồng khoảng 3 năm, thời điểm thu hoạch thường vào tháng 10 – 11; toàn bộ phần rễ được đào lấy rồi rửa sạch.
Ba kích có tác dụng gì với sức khỏe?
Theo y học cổ truyền, ba kích có tính ấm, vị cay ngọt, hơi chát, quy vào kinh Can và Thận. Vị thuốc này được cho là có khả năng bổ thận, tráng dương, tăng cường sinh lực, trừ phong thấp, kiện gân cốt, tăng độ dẻo dai và hỗ trợ điều trị một số biểu hiện như xuất tinh sớm, yếu sinh lý, di mộng tinh ở nam giới. Ngoài ra, ba kích còn được ghi nhận có tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp, điều hòa huyết áp, tăng cường hoạt động của não, giúp ngủ ngon và nâng cao sức đề kháng cho cơ thể. Trong rễ ba kích có các thành phần như rubiadin, gentianine, choline, trigonelline, carpaine, gitogenin, tigogenin, quercetin, luteolin, vitamin B1, vitamin C, phytosterol và acid hữu cơ.
Sơ chế và bảo quản ba kích đúng cách tại nhà
Khi chọn ba kích, củ rễ to, khỏe, cùi dày và có màu tía được xem là loại tốt; rễ nhỏ, cùi mỏng hơn, màu trong là loại vừa. Sau khi thu hoạch, rễ được rửa sạch, phơi cho ráo nước rồi dùng dao khía nhẹ vào phần lõi để tách lấy phần thịt và rút bỏ lõi. Phần thịt ba kích là bộ phận được dùng để làm thuốc, còn phần lõi thì không dùng. Dược liệu sau đó được phơi hoặc sấy khô, cắt thành đoạn ngắn, cho vào lọ thủy tinh đậy kín nắp và bảo quản ở nơi thoáng mát để tránh ẩm mốc. Việc sơ chế cẩn thận giúp giữ được chất lượng dược liệu trong thời gian dài và hạn chế hư hỏng do thời tiết.
Dùng ba kích cần lưu ý những gì?
Ba kích có tính ấm, vị cay ngọt và hơi chát nên việc sử dụng cần có sự hướng dẫn của thầy thuốc. Việc lạm dụng hoặc tự ý kết hợp ba kích với các vị thuốc khác có thể gây ra những phản ứng không mong muốn như tim đập nhanh, đập dồn dập, khó thở, buồn nôn, chóng mặt; dùng phần lõi có thể gây liệt dương, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng trong trường hợp nặng. Người có bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc khác càng cần thận trọng. Các dạng dùng phổ biến của ba kích là rượu thuốc, thuốc sắc hoặc cao, nhưng cách dùng và lượng dùng phù hợp phải do thầy thuốc quyết định dựa trên thể trạng của từng người.
Mỗi người có thể trạng khác nhau, cùng một vị thuốc có thể phù hợp với người này nhưng không hợp với người khác. Vì vậy nên khám bác sĩ y học cổ truyền để được tư vấn cách dùng ba kích an toàn, phù hợp với tình trạng sức khỏe.
Từ khoá: tác dụng của ba kích
(Viết lại từ «Ba kích» – trang dược liệu của Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)