Mắt lác là gì? Dấu hiệu nhận biết và hướng xử lý sớm
Mắt lác là tình trạng hai mắt lệch trục, ảnh hưởng thị lực và thẩm mỹ; phát hiện sớm giúp việc xử lý thuận lợi hơn.
Mắt lác là gì và vì sao hai mắt lệch trục?
Mắt lác (dân gian quen gọi là mắt lé) là tình trạng hai mắt không cùng hướng nhìn. Một bên hướng thẳng ra trước, bên còn lại lệch vào trong, ra ngoài, lên trên hoặc xuống dưới. Bình thường sáu cơ quanh mắt phối hợp nhịp nhàng để cả hai bên cùng tập trung vào một điểm; khi các cơ này mất đồng bộ, não nhận về hai hình ảnh khác nhau và không gộp được thành một. Lâu dần, não có xu hướng bỏ qua hình ảnh từ bên mắt lệch, khiến thị lực bên đó giảm đi. Tùy thời điểm xuất hiện, có lác bẩm sinh (ngay từ những tháng đầu đời) và lác thứ phát (xuất hiện muộn hơn do bệnh lý, chấn thương hoặc tật khúc xạ). Tùy hướng lệch, phân biệt lác trong, lác ngoài, lác trên, lác dưới và lác xoáy; ngoài ra còn lác đồng hành (góc lệch ít thay đổi khi nhìn các hướng) và lác liệt (mắt khó di chuyển theo một hướng nhất định).
Dấu hiệu nào giúp nhận ra mắt lác sớm?
Phần lớn trường hợp có thể phát hiện qua quan sát thường ngày. Hai mắt không thẳng hàng là dấu hiệu rõ nhất, và độ lệch thường tăng khi người bệnh mệt mỏi hoặc phải tập trung nhìn. Chính người bệnh hay cảm thấy mỏi mắt, nhức mắt khi nhìn lâu, khó giữ tập trung lúc đọc sách hay làm việc với màn hình. Người lớn có thể bị nhìn mờ hoặc nhìn đôi. Trẻ nhỏ ít nói ra, nhưng hay nghiêng đầu, nhắm một mắt khi nhìn hoặc chớp mắt bất thường. Cần lưu ý: nếu đột nhiên nhìn đôi, nhất là kèm sụp mí hay đau đầu, nên đi khám ngay để loại trừ bệnh lý nghiêm trọng. Phụ huynh nên quan sát kỹ lúc trẻ nhìn xa hoặc xem tivi, vì đây là lúc độ lệch dễ lộ ra.
Nguyên nhân gây mắt lác thường gặp
Tật khúc xạ chưa được chỉnh đúng là nhóm nguyên nhân hay gặp. Viễn thị khiến mắt phải điều tiết và hội tụ quá mức, dễ dẫn tới lác vào trong. Cận thị hoặc chênh lệch độ lớn giữa hai mắt làm một bên nhìn kém hơn, não ưu tiên bên còn lại và bên yếu dần bị lệch. Loạn thị gây hình ảnh không rõ, làm mất cân bằng hoạt động giữa hai mắt. Yếu tố di truyền cũng đóng vai trò: người có người thân từng lác hoặc nhược thị dễ gặp hơn. Bên cạnh đó, một số bệnh lý toàn thân và thần kinh như tổn thương thần kinh, tiểu đường, bệnh tuyến giáp, hoặc chấn thương vùng đầu - mắt có thể làm rối loạn vận động nhãn cầu. Nhóm cần chú ý gồm trẻ sinh non, nhẹ cân, từng nằm hồi sức sơ sinh, trẻ có viễn thị cao hoặc dị tật mắt bẩm sinh, người mắc bệnh thần kinh và người từng chấn thương hay phẫu thuật vùng sọ mặt.
Mắt lác có nguy hiểm không?
Có. Đây không chỉ là vấn đề thẩm mỹ. Ở trẻ em, mắt lác kéo dài có thể dẫn tới nhược thị - tình trạng mắt nhìn kém dù đã đeo kính đúng số; khi nhược thị đã hình thành, khả năng phục hồi thị lực về sau rất hạn chế. Ở người lớn, tình trạng này gây nhìn đôi, mỏi mắt, giảm khả năng ước lượng khoảng cách, ảnh hưởng sinh hoạt, học tập và công việc. Sự lệch trục còn tác động tới tâm lý, khiến nhiều người e ngại khi giao tiếp. Vì vậy, ngay khi thấy mắt có dấu hiệu lệch trục, không nên chờ đợi mà nên đi khám sớm để được đánh giá đúng và tư vấn hướng xử lý phù hợp.
Hướng điều trị mắt lác gồm những gì?
Điều trị được cá nhân hóa theo nguyên nhân, mức độ lệch và độ tuổi. Bước đầu thường là đeo kính chỉnh đúng tật khúc xạ. Với trẻ nhỏ, bác sĩ có thể chỉ định che mắt khỏe trong một khoảng thời gian nhất định nhằm buộc mắt lệch phải hoạt động, qua đó phục hồi thị lực và phòng nhược thị. Một số bài tập phối hợp hai mắt như nhìn theo đầu bút chì tiến - lùi, liếc xa gần, di chuyển mắt đa hướng được dùng cho trường hợp nhẹ hoặc hỗ trợ sau điều trị. Trong trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc nhỏ mắt hoặc tiêm để hỗ trợ chỉnh vị trí mắt. Phẫu thuật chỉnh cơ vận nhãn là lựa chọn khi các biện pháp bảo tồn không đem lại kết quả mong muốn. Mọi phương pháp đều cần bác sĩ đánh giá trực tiếp, người bệnh không tự áp dụng.
Phòng ngừa và khám sớm nên bắt đầu từ đâu?
Khám mắt định kỳ là cách chủ động nhất. Trẻ nhỏ nên được kiểm tra sớm, đặc biệt là trẻ sinh non hoặc có người thân từng lác, nhược thị; giai đoạn mẫu giáo cũng là mốc đáng lưu tâm. Nếu trẻ có viễn thị, loạn thị hay lệch độ giữa hai mắt, cần đeo kính đúng độ để ngăn biến chứng lác thứ phát. Phụ huynh nên theo dõi các dấu hiệu như mắt lệch trục, trẻ hay nghiêng đầu, chớp mắt bất thường để đưa đi khám kịp thời. Người có bệnh thần kinh, tiểu đường hoặc từng chấn thương vùng đầu nên kiểm soát tốt bệnh nền. Với phụ nữ mang thai, không hút thuốc và dinh dưỡng đầy đủ giúp giảm nguy cơ dị tật mắt bẩm sinh ở trẻ.
Mỗi người có thể trạng và mức độ lệch trục khác nhau, nên khám bác sĩ y học cổ truyền để được tư vấn hướng chăm sóc phù hợp.
Từ khoá: mắt lác
(Viết lại từ «Mắt lác là gì? Nguyên nhân, triệu chứng, cách điều trị» – kiến thức mắt của bệnh viện chuyên khoa mắt. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)