Kê huyết đằng: Dược liệu quý cho xương khớp và huyết
Kê huyết đằng thường dùng hỗ trợ đau nhức xương khớp, tê mỏi và huyết hư; cần khám bác sĩ y học cổ truyền trước khi áp dụng.
Kê huyết đằng là cây gì?
Kê huyết đằng còn được gọi bằng nhiều tên như hoạt huyết đằng, hồng đằng, huyết long đằng. Đây là loài dây leo có tên khoa học Millettia reticulata, thuộc họ Đậu – Cánh bướm. Lá thường mọc kép, hoa nở ở nách lá với sắc tím điểm vàng, quả hình trứng. Cây có nhựa màu đỏ nên dân gian còn gọi là dây máu. Ở nước ta, dược liệu này xuất hiện chủ yếu tại các tỉnh miền núi phía Bắc như Hòa Bình, Lạng Sơn, Cao Bằng, Điện Biên. Phần được dùng làm thuốc là dây của cây. Người dân thường chọn dây có vỏ mịn, màu vàng, còn tươi để thu hái và chế biến.
Thu hái, sơ chế và bảo quản kê huyết đằng thế nào?
Dây kê huyết đằng có thể thu hái quanh năm, nhưng giai đoạn thích hợp hơn là từ tháng 8 đến tháng 10. Sau khi lấy về, người dân loại bỏ cành lá, chọn dây chắc và to rồi đem phơi khô. Có cách thái phiến, rửa sạch và dùng ở dạng sống; cũng có cách phân loại dây lớn, dây nhỏ để ngâm, thái lát và phơi. Dược liệu dễ hút ẩm, dễ mốc nên cần cất ở nơi khô ráo, thoáng mát. Khi độ ẩm không khí tăng, cần sấy lại để hạn chế hư hỏng. Việc bảo quản đúng giúp giữ chất lượng dược liệu trước khi đem đi bào chế theo hướng dẫn của thầy thuốc.
Kê huyết đằng có công dụng gì theo y học cổ truyền?
Theo y học cổ truyền, kê huyết đằng có vị đắng, tính ôn; một số tài liệu ghi vị ngọt, đắng nhẹ hoặc vị ngọt, sáp, đắng và tính bình. Dược liệu được xem là giúp hoạt huyết, bổ huyết, thông kinh lạc; đồng thời hòa huyết, thư cân, giảm đau và làm khỏe gân xương. Nhờ đó, vị thuốc thường được cân nhắc trong các trường hợp đau mỏi gối, tê tay chân, đau lưng, đau nhức do chấn thương, kinh nguyệt không đều hoặc khí huyết kém. Các ghi chép còn nêu việc dùng kê huyết đằng khi huyết hư gây chóng mặt, nhức mỏi. Tuy vậy, đây là thông tin tham khảo; mỗi người cần được bác sĩ đánh giá thể trạng trước khi dùng, không tự ý áp dụng kéo dài.
Nghiên cứu hiện đại ghi nhận điều gì?
Ở góc độ nghiên cứu, kê huyết đằng được ghi nhận có một số tác dụng trên thực nghiệm. Dịch chiết từ dược liệu cho thấy khả năng kháng viêm trên mô hình gây viêm khớp; đồng thời có ảnh hưởng đến chuyển hóa phosphate ở một số cơ quan. Thử nghiệm còn ghi nhận tác dụng lên tim mạch, hệ thần kinh trung ương với biểu hiện an thần, giảm đau trên động vật. Tài liệu cũng nêu độc tính trên súc vật thí nghiệm. Những kết quả này không đồng nghĩa với việc người bệnh có thể tự dùng tùy tiện. Thành phần hóa học của cây gồm tanin, chất nhựa, glucozit, beta sitosterol và một số hợp chất khác. Việc sử dụng cần có chỉ định, theo dõi của người có chuyên môn.
Ai nên thận trọng khi dùng kê huyết đằng?
Kê huyết đằng không phù hợp để mỗi người tự dùng lâu dài. Ghi chép cho thấy việc dùng kéo dài có thể gây táo bón và khô họng. Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú nên hỏi bác sĩ trước khi sử dụng. Một số nguồn tin lan truyền về tác dụng giảm cân của dược liệu, nhưng hiện chưa có nghiên cứu y học cụ thể xác nhận; người bệnh không nên tin theo lời đồn để dùng thay thế phương pháp điều trị phù hợp. Việc phối hợp dược liệu cần thầy thuốc cân nhắc theo từng trường hợp. Tự ý dùng có thể không đem lại lợi ích mong muốn, thậm chí ảnh hưởng sức khỏe. Khi có bệnh lý xương khớp, huyết áp, tim mạch hoặc rối loạn kinh nguyệt, nên khám sớm để được tư vấn.
Khi nào nên đi khám bác sĩ y học cổ truyền?
Người có đau nhức xương khớp kéo dài, tê tay chân, đau lưng, chóng mặt do huyết hư, kinh nguyệt không đều hoặc khí huyết kém nên đi khám sớm. Việc khám giúp xác định nguyên nhân, mức độ bệnh và thể trạng để chọn hướng chăm sóc phù hợp. Bác sĩ y học cổ truyền có thể kết hợp hỏi bệnh, xem mạch, đánh giá lối sống và các bệnh lý kèm theo trước khi cân nhắc dùng dược liệu. Không nên chờ đến khi đau tăng hoặc xuất hiện biến chứng mới đi khám. Với phụ nữ mang thai, người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, cần thông báo đầy đủ để được hướng dẫn an toàn. Khám sớm giúp giảm nguy cơ tự dùng sai cách và bỏ lỡ thời điểm chăm sóc thích hợp.
Mỗi người có thể trạng khác nhau, nên khám bác sĩ y học cổ truyền để được tư vấn và hướng dẫn dùng dược liệu an toàn.
Từ khoá: kê huyết đằng
(Viết lại từ «Kê huyết đằng» – trang dược liệu của Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)