Huyền sâm: vị thuốc quý sinh tân, giải độc, dịu cổ họng
Huyền sâm là vị thuốc quý giúp sinh tân, giải độc, dịu họng, nhuận táo; cần dùng đúng thể trạng và tham khảo bác sĩ.
Huyền sâm là gì và vì sao được xem là vị thuốc quý?
Huyền sâm còn được gọi bằng nhiều tên như hắc sâm, đại nguyên sâm, huyền đài; thuộc họ Mõm chó. Đây là cây thân thảo sống lâu năm, thân vuông, lá mọc đối, phiến lá hình trứng dài, mép có răng cưa; hoa mọc thành chùy, màu tím xám. Phần được dùng làm thuốc là rễ. Cây có nguồn gốc từ Trung Quốc và hiện được trồng ở một số địa phương nước ta. Trong thực tế, huyền sâm được phân thành quảng huyền sâm, thổ huyền sâm và dã huyền sâm; thổ huyền sâm là loại thông dụng hơn cả. Rễ sau khi chế biến có thể có màu nâu nhạt bên ngoài, ruột mềm dẻo, màu đen. Vì vậy, huyền sâm được xem là dược liệu quý trong nhóm thuốc dưỡng âm, thanh nhiệt.
Công dụng của huyền sâm theo y học cổ truyền là gì?
Theo y học cổ truyền, huyền sâm được ghi nhận có vị đắng và mặn, tính hàn; tác động đến các kinh Phế, Thận, Tỳ, Vị. Vị thuốc này được dùng theo hướng dưỡng âm, sinh tân và giải độc; giúp tả hỏa, làm dịu yết hầu, bớt khát, nhuận táo, hoạt trường và trừ phiền. Do vậy, huyền sâm góp mặt trong các trường hợp âm hư kèm thực nhiệt, như nóng trong xương, mồ hôi trộm, phát ban, chảy máu cam, táo bón và sưng đau cổ họng. Dược liệu cũng được nhắc đến trong chứng lao hạch, phù thũng, bạch hầu và ban sởi. Huyền sâm không chỉ tập trung vào một triệu chứng mà hướng tới việc cân bằng tân dịch, làm dịu hầu họng và hỗ trợ giảm khô nóng. Tuy vậy, phối hợp vị thuốc cần dựa trên thể trạng, không nên tự áp dụng cách dùng kéo dài.
Nghiên cứu hiện đại nói gì về huyền sâm?
Trong nghiên cứu, nước sắc huyền sâm được ghi nhận có tác động trợ tim ở mức nhẹ, làm giãn mạch, hạ huyết áp, giảm co giật, trấn an tinh thần và giải nhiệt. Dược liệu còn cho thấy khả năng ức chế vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa. Thử nghiệm với cồn chiết xuất ghi nhận tác động giúp tim chịu đựng tốt hơn khi thiếu oxy và làm tăng lưu lượng máu ở mạch vành. Nước sắc cũng được nhắc đến với tác dụng hạ nhiệt. Thực nghiệm trên thỏ, huyền sâm có biểu hiện giảm đường huyết. Dữ kiện này giúp hiểu vì sao vị thuốc được quan tâm trong các vấn đề viêm, nhiệt và tuần hoàn. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu không đồng nghĩa với việc mỗi người có thể tự dùng dược liệu thay cho thăm khám. Cần bác sĩ đánh giá thể trạng, bệnh nền và thuốc đang dùng trước khi áp dụng.
Bào chế và bảo quản huyền sâm cần lưu ý gì?
Rễ huyền sâm là bộ phận được thu hái để làm thuốc. Sau khi làm sạch, rễ có thể được ủ cho mềm, cắt lát rồi phơi khô; một cách khác là đồ chín và phơi khô để dùng dần. Với thổ huyền sâm, quy trình chế biến được mô tả kỹ hơn nhằm làm ruột chuyển màu đen, sau đó sấy khô và loại bỏ tạp chất. Kiểu chế biến ở Triết Giang cũng chú trọng phơi nắng ngay sau thu hái, chất đống rồi tiếp tục phơi đến khi khô hoàn toàn. Thành phẩm thường có dạng hình trụ, bề ngoài màu nâu đất, bên trong màu đen, cứng dẻo; bột có màu đen nhạt, vị mặn và ngọt. Vì dược liệu dễ mốc, cần giữ trong bình kín, nơi khô ráo, lót vôi sống và thỉnh thoảng phơi nắng để chống ẩm mốc. Người bệnh không nên tự bào chế tại nhà nếu chưa có hướng dẫn.
Ai cần thận trọng khi dùng huyền sâm?
Huyền sâm không phù hợp với mọi thể trạng. Người có Tỳ hư, Tỳ vị thấp, đang tiêu chảy, âm hư kèm tiêu chảy hoặc âm hư nhưng không có nhiệt cần tránh tự dùng. Những trường hợp huyết hư, đình ẩm, huyết thiếu, hàn nhiệt, mắt mờ, chi mãn cũng được khuyến cáo không nên sử dụng. Dược liệu được ghi nhận kỵ với Sơn thù, Can khương, Đại táo; đồng thời cần lưu ý Hoàng kỳ và Lê lô vì có phản. Một số người có thể gặp nôn mửa, tiêu chảy, giảm nhịp tim, chán ăn hoặc buồn nôn. Cần cẩn trọng khi đang dùng thuốc trị tiểu đường, thuốc ức chế beta hoặc thuốc chống loạn nhịp; không nên tự phối hợp. Tốt nhất, người bệnh nên trình bày đầy đủ bệnh nền và thuốc đang dùng để bác sĩ y học cổ truyền đánh giá trước khi dùng huyền sâm.
Mỗi người có thể trạng khác nhau; nên khám bác sĩ y học cổ truyền để được tư vấn trước khi dùng huyền sâm.
Từ khoá: huyền sâm
(Viết lại từ «Huyền sâm» – trang dược liệu của Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)