Hoàng tinh: công dụng của hoàng tinh và lưu ý cần biết
Hoàng tinh bổ tỳ, ích khí, nhuận phế, tư âm; hỗ trợ bồi bổ cơ thể nhưng cần dùng đúng người, đúng bệnh.
Hoàng tinh là cây gì và bộ phận nào được dùng làm thuốc?
Hoàng tinh còn được gọi là cây cơm nếp, cứu hoang thảo hay mễ phủ. Đây là loài thân cỏ sống nhiều năm, thân mọc đứng và nhẵn, phần thân rễ phình to thành củ màu vàng trắng, mọc ngang và có nhánh. Lá mọc vòng quanh thân, không cuống, phiến hình mác; hoa nở ở kẽ lá với màu tím đỏ; quả mọng hình cầu, khi chín ngả màu đen. Bộ phận được đem làm thuốc chính là củ. Cây xuất hiện nhiều ở các tỉnh phía Bắc, đặc biệt là vùng Sa Pa thuộc Lào Cai. Người hái chọn những cây đã sống từ năm năm trở lên, đào củ vào mùa xuân hoặc mùa thu, trong đó mùa thu thường được ưu tiên vì củ ít nước hơn. Củ sau khi lấy về được bỏ rễ con, rửa sạch đất, thái lát rồi phơi hay sấy khô để dùng dần.
Công dụng của hoàng tinh theo y học cổ truyền là gì?
Theo cách nhìn của y học cổ truyền, hoàng tinh có vị ngọt, tính bình, đi vào kinh Phế, Vị và Tỳ. Vị thuốc này được xếp vào nhóm bổ tỳ, ích khí, nhuận phế và tư âm. Nhờ đó, hoàng tinh thường được dùng cho người thận hư tinh tổn, phế táo âm hư gây ho, tỳ vị hư nhược, tiêu khát, cơ thể mệt mỏi, suy kiệt, tinh huyết bất túc, nội nhiệt hoặc phế hư. Trong dân gian, vị thuốc còn được dùng để bồi bổ sức khỏe chung, hỗ trợ người bị tiểu đường, thiếu máu hay suy giảm sinh lý. Có thể thấy hoàng tinh hướng tới việc nuôi dưỡng cái gốc của cơ thể hơn là dập tắt một triệu chứng riêng lẻ, nên thường nằm trong các phương thuốc bồi bổ hoặc món ăn dưỡng thể.
Nghiên cứu hiện đại nói gì về hoàng tinh?
Củ hoàng tinh chứa fructose, glucose, mannose, calacturonic acid, ancaloid, acid amin, tinh bột, chất nhầy và hợp chất antharaquinone. Trên thực nghiệm ở thỏ, cao lỏng từ dược liệu này cho thấy khả năng ức chế adrenalin. Nghiên cứu dược lý còn ghi nhận hoàng tinh giúp hạ lipit huyết, giảm xơ cứng mạch vành, tăng lưu lượng máu tới động mạch vành và hạ huyết áp; đồng thời ức chế trực khuẩn lao, tụ cầu khuẩn vàng và trực khuẩn thương hàn. Vị thuốc cũng được cho là làm tăng miễn dịch, thúc đẩy tổng hợp RNA và DNA, làm giảm lượng cGMP và cAMP trong huyết tương. Đây là những ghi nhận bước đầu, không đồng nghĩa với việc dùng hoàng tinh có thể thay thế điều trị bệnh.
Ai nên thận trọng khi dùng hoàng tinh?
Không phải ai cũng hợp với hoàng tinh. Những trường hợp đang bị tích trệ, bụng đầy, ho nhiều đờm, tỳ vị có thấp, tiêu phân lỏng hoặc tỳ vị hư hàn được khuyên không nên dùng vị thuốc này. Một điểm dễ nhầm lẫn là củ dong ta cũng có tên gọi hoàng tinh, nhưng củ dong chỉ dùng trong chế biến món ăn và không có tác dụng chữa bệnh, vì vậy cần phân biệt rõ để tránh dùng sai. Vị thuốc được dùng ở dạng sắc, tán bột hoặc làm hoàn, nhưng người bệnh không nên tự ý dùng kéo dài hay phối hợp nhiều vị thuốc khi chưa có ý kiến của thầy thuốc, nhất là người có bệnh nền mạn tính.
Bảo quản hoàng tinh thế nào để giữ chất lượng?
Sau khi thu hái, củ hoàng tinh có thể rửa sạch rồi thái miếng mỏng, phơi nắng để dùng dần. Một số nơi còn đồ chín dược liệu qua đêm rồi mới thái lát và phơi khô, hoặc luộc sơ rồi tiếp tục đun cho tới khi cạn nước trước khi đem phơi. Cách khác là ngâm củ với nước gừng và mật mía rồi đun cho cạn, phơi khô và lặp lại nhiều lần để củ dẻo, thơm hơn. Dù chọn cách nào, thành phẩm cũng cần được giữ ở nơi khô ráo, thoáng mát. Khi thấy củ có dấu hiệu mốc, có thể phun rượu, lau sạch rồi đồ lại và sấy khô. Người bệnh nên mua dược liệu ở nơi uy tín để hạn chế nhầm lẫn với các loại củ khác.
Mỗi người có thể trạng và bệnh nền khác nhau, cùng một vị thuốc có thể hợp với người này nhưng không hợp với người khác. Người bệnh nên khám bác sĩ y học cổ truyền để được tư vấn trước khi sử dụng.
Từ khoá: công dụng của hoàng tinh
(Viết lại từ «Hoàng Tinh» – trang dược liệu của Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)