Hoàng kỳ: vị thuốc ích vệ, cố biểu quen thuộc của y học cổ truyền
Hoàng kỳ vị ngọt, tính ấm, dùng rễ, có tác dụng ích vệ, cố biểu, lợi thủy, sinh cơ.
Hoàng kỳ và những tên gọi quen thuộc
Hoàng kỳ là vị thuốc quen thuộc của y học cổ truyền, được làm từ rễ sấy hoặc phơi khô của cây hoàng kỳ có tên khoa học Astragalus membranaceus, hoặc của cây hoàng kỳ Mông cổ (Astragalus mongolicus). Cả hai loài đều thuộc họ Đậu, còn gọi là họ Cánh bướm (Fabaceae). Trong dược học, vị thuốc còn được biết với tên Radix Astragali. Ngoài tên gọi chính, dân gian và các thầy thuốc còn gọi là Miên hoàng kỳ, Khẩu kỳ, Bắc kỳ hay Tiễn kỳ. Bộ phận được dùng làm thuốc là rễ cây. Hoàng kỳ mọc nhiều ở vùng đất pha cát tại Trung Quốc; ở nước ta, cây được di thực về Đà Lạt và Sa Pa nhưng số lượng không nhiều.
Đặc điểm, thu hái và cách bào chế
Hoàng kỳ là cây thân thảo sống lâu năm, mọc thẳng đứng, thân phân thành nhiều nhánh. Lá mọc so le, dạng kép lông chim với nhiều lá chét hình trứng, trên trục lá có lông trắng. Hoa màu vàng nhạt, thường nở vào tháng 6 – 7, sai quả vào tháng 8 – 9; quả dạng đậu dẹt, hạt màu đen hình thận. Rễ hình trụ, vỏ ngoài vàng nâu hoặc nâu đỏ, đâm sâu vào lòng đất. Rễ được thu hoạch từ cây ba năm tuổi trở lên, thường vào mùa xuân hoặc mùa thu, sau đó rửa sạch đất cát, cắt bỏ rễ con cùng hai đầu rồi sấy hay phơi khô. Hai cách bào chế thường gặp là sinh kỳ (ủ cho mềm, thái phiến mỏng, phơi khô hoặc sấy nhẹ) và chích kỳ (tẩm mật ong rồi sao vàng tới khi cầm không còn dính).
Tính vị, quy kinh và công dụng
Theo y học cổ truyền, hoàng kỳ có vị ngọt, tính ấm, quy vào bốn kinh Tỳ, Phế, Đại trường và Tâm. Vị thuốc được ghi nhận với nhiều công dụng chung: ích vệ, cố biểu, lợi thủy, tiêu thũng, sinh cơ, mạnh gân xương, trưởng nhục, bổ huyết, trường phong, phá trưng tích và thác độc. Dùng ở dạng sống, dược liệu thiên về tiêu thũng, sinh cơ, lợi thủy, cố biểu; khi sao nướng lại nghiêng về bổ trung và ích khí. Nghiên cứu dược lý hiện đại cho thấy hoàng kỳ chứa nhiều nhóm hoạt chất như astragalosid, isoflavonoid, polysaccharid, hướng tới việc hỗ trợ hệ miễn dịch, kháng viêm, bảo vệ gan và tim mạch; độc tính của vị thuốc được đánh giá là thấp.
Lưu ý khi dùng hoàng kỳ
Hoàng kỳ tuy có độc tính thấp nhưng vẫn cần dùng đúng người, đúng cách. Sách thuốc ghi nhận vị thuốc cấm dùng cho trường hợp hư chứng, thực chứng và âm hư hỏa vượng. Về cách phối hợp, hoàng kỳ kỵ Bạch tiễn bì và Miết giáp, sợ vị Phòng phong, nên cần thận trọng khi dùng chung. Dược liệu dễ hư hại, ẩm mốc, vì thế nên bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát; riêng chích kỳ (hoàng kỳ tẩm mật sao) không nên để quá lâu. Người có bệnh nền, cơ địa nhạy cảm hoặc đang dùng thuốc khác nên hỏi ý kiến thầy thuốc trước khi sử dụng.
Hoàng kỳ là dược liệu nên dùng sau khi được bác sĩ y học cổ truyền thăm khám và kê đơn phù hợp với thể trạng của từng người.
Từ khoá: hoàng kỳvị thuốc hoàng kỳtác dụng của hoàng kỳhoàng kỳ ích vệ cố biểucông dụng hoàng kỳhoàng kỳ trong đông y
(Viết lại từ trang dược liệu «Hoàng kỳ», Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)