Hoàng cầm: Tác dụng, cách nhận biết và lưu ý khi dùng
Hoàng cầm vị đắng, tính hàn; thường được nhắc đến khi ho do phế nhiệt, mụn nhọt, chảy máu cam, nhưng cần thận trọng với thể hàn.
Hoàng cầm là vị thuốc gì?
Hoàng cầm là cây thân thảo sống lâu năm, phần rễ phình thành củ và là bộ phận được dùng làm thuốc. Rễ có mặt ngoài màu vàng sẫm; khi bẻ ra, phần bên trong sáng hơn. Thân cây mọc đứng, phân nhánh, thường có tiết diện vuông, bên ngoài nhẵn hoặc có lông ngắn. Lá mọc đối, cuống rất ngắn, phiến hẹp, mép nguyên; mặt trên xanh sẫm, mặt dưới nhạt hơn. Hoa màu lam tím, mọc ở đầu cành, cánh chia hai môi. Dược liệu được thu hái vào mùa xuân hoặc mùa thu: đào lấy rễ, bỏ rễ con, rửa sạch đất cát, phơi hơi khô, cạo lớp vỏ ngoài rồi phơi tiếp đến khô. Sau sơ chế, dược liệu cần đựng trong túi kín, để nơi thoáng, tránh nắng trực tiếp và ẩm thấp.
Hoàng cầm có công dụng gì theo y học cổ truyền?
Theo y học cổ truyền, hoàng cầm có vị đắng, tính hàn, không độc; quy vào các kinh Đại trường, Tâm, Phế, Đởm và Bàng quang. Vị thuốc được ghi nhận với hướng làm mát phế, trừ thấp nhiệt, tiêu tích, cầm máu, an thai, lợi tiểu và hỗ trợ hạ huyết bế. Những trường hợp thường được nhắc đến gồm ho do phế nhiệt; mụn nhọt; mắt đỏ và sưng đau; tiêu chảy; đau bụng; chảy máu cam; rong kinh; tiêu ra máu; động thai. Tuy nhiên, đây là vị thuốc có tính hàn, không phải trường hợp nào cũng dùng giống nhau. Người bệnh không nên tự chọn hoàng cầm theo triệu chứng đơn lẻ; cần được bác sĩ y học cổ truyền xem thể trạng, bệnh chứng và phối hợp vị thuốc phù hợp.
Nghiên cứu hiện đại ghi nhận gì về hoàng cầm?
Một số nghiên cứu hiện đại ghi nhận hoàng cầm có tác động đến huyết áp, chuyển hóa lipid, nhu động ruột và vi khuẩn. Dịch truyền, nước sắc hay cồn chiết được nhắc đến với khả năng hạ huyết áp; nước sắc cũng được ghi nhận ảnh hưởng đến lipid trong một số điều kiện thực nghiệm. Cồn chiết và nước sắc có thể ức chế nhu động ruột. Về kháng khuẩn, dược liệu được cho là có phổ rộng, ức chế một số vi khuẩn như tụ cầu vàng, phế cầu, trực khuẩn lao, nấm da và Leptospira. Thành phần baicalein được nhắc đến với khả năng ức chế giải phóng enzyme, góp phần ngăn dị ứng; baicalin và baicalein còn được thử nghiệm về giãn phế quản. Ngoài ra, hoàng cầm còn được ghi nhận có tác dụng hạ thân nhiệt, lợi tiểu và tăng lượng mật.
Hoàng cầm thường được cân nhắc trong những trường hợp nào?
Trong thực hành, hoàng cầm thường được cân nhắc khi có biểu hiện nhiệt ở phế gây ho, khi mụn nhọt hoặc mắt đỏ sưng đau, khi chảy máu cam, tiêu ra máu, rong kinh, hoặc khi có tiêu chảy, kiết lỵ kèm đau bụng. Vị thuốc cũng được nhắc đến trong các trạng thái động thai và một số chứng do thấp nhiệt. Tùy người bệnh, thầy thuốc có thể dùng hoàng cầm ở dạng sắc hoặc tán bột, nhưng việc phối hợp với vị thuốc khác phải dựa trên chẩn đoán. Không nên xem hoàng cầm là thuốc dùng chung cho mọi cơn ho, mọi trường hợp nóng trong người. Khi triệu chứng kéo dài, tái diễn hoặc kèm mệt mỏi, sốt cao, đau nhiều, người bệnh nên đi khám sớm để được đánh giá đúng.
Ai cần thận trọng khi dùng hoàng cầm?
Hoàng cầm không phù hợp với một số trạng thái hàn. Tài liệu cổ ghi nhận cần tránh khi tiêu chảy do thể hàn, hạ tiêu hàn hoặc phế hư nhiệt; thận trọng với phụ nữ thai hàn, người có tỳ vị hư hàn mà không kèm thực hỏa hoặc thấp nhiệt. Dược liệu cũng được lưu ý không dùng đồng thời với hành sống, mẫu đơn, đơn sa và lê lô. Vì vậy, người bệnh có bệnh nền, đang dùng thuốc khác, đang mang thai hoặc mới sinh cần báo rõ cho bác sĩ trước khi dùng. Việc tự dùng dược liệu có tính hàn kéo dài có thể không phù hợp với thể trạng. Khám bác sĩ y học cổ truyền giúp xác định đúng chứng và tránh những phối hợp không thích hợp.
Mỗi người có thể trạng khác nhau, cùng một triệu chứng có thể do nguyên nhân khác nhau. Nên khám bác sĩ y học cổ truyền để được tư vấn đúng và theo dõi phù hợp.
Từ khoá: hoàng cầm
(Viết lại từ «Hoàng cầm» – trang dược liệu của Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)