Công dụng của hoàng bá: vị thuốc thanh nhiệt, giải độc quen thuộc
Hoàng bá là vị thuốc đắng, tính hàn, chuyên thanh nhiệt, giải độc; tìm hiểu công dụng, cách bào chế và lưu ý khi dùng.
Hoàng bá là cây gì và người ta dùng phần nào?
Hoàng bá còn được gọi là nghiệt mộc, sơn đồ, nguyên bá, tên khoa học Phellodendron chinensis, thuộc họ Cứ lý hương. Đây là loài thân gỗ lớn, sống nhiều năm, thân và cành phủ lớp vỏ dày màu xám, mặt trong ánh vàng, cành non ngả nâu tím. Lá dạng kép, đầu thuôn nhọn, mép liền, phiến màu lục sẫm, gân giữa có lông. Hoa nở thành cụm ở ngọn cành, sắc vàng nhạt hoặc vàng lục; quả hình cầu, khi chín chuyển tím than, bên trong chứa hạt cứng. Cây mọc hoang trong rừng núi rậm và nay được trồng ở đồng bằng để lấy thuốc. Bộ phận làm thuốc là vỏ thân phơi khô, bóc từ cây đã đủ tuổi, cạo lớp ngoài, lấy phần vỏ vàng, cắt khúc và làm khô.
Công dụng của hoàng bá theo y học cổ truyền gồm những gì?
Theo cách nhìn của y học cổ truyền, vị thuốc này có vị đắng, hơi cay, tính hàn và không chứa độc, đi vào kinh Thận, Tỳ và Bàng quang. Tác dụng nổi bật là thanh nhiệt, tiêu độc, tả hỏa, táo thấp, tư âm, an thần và trừ lao. Nhờ đó, hoàng bá thường được nhắc đến trong các trường hợp vàng da, trĩ, đau lưng mỏi gối, tiêu chảy, nhiệt lỵ, di tinh, mộng tinh, tiểu buốt, tiểu ra máu, mụn nhọt, lở miệng lưỡi, mắt sưng đỏ, đau âm ỉ trong xương hay ra mồ hôi trộm. Tuy vậy, mức độ phù hợp còn tùy thể trạng, mức hàn nhiệt của từng người, nên thầy thuốc cần xem xét trước khi dùng.
Nghiên cứu hiện đại ghi nhận hoàng bá có hoạt chất gì?
Phân tích cho thấy vỏ cây chứa berberin, palmatin, limonin, magnoflorin, jatrorrhizin, obaculacton cùng nhóm phenolic và chất béo; lá và quả có thêm một số hợp chất riêng. Trong phòng thí nghiệm, chiết xuất hoàng bá thể hiện khả năng ức chế vi khuẩn gram âm và gram dương, ức chế một số nấm gây bệnh ngoài da, tác động nhẹ lên trùng roi. Thử nghiệm trên động vật ghi nhận tác dụng hạ huyết áp, thành phần myreen giúp long đờm, obacunon làm tăng co bóp ruột, còn phellodendrin ức chế thần kinh trung ương nhưng yếu. Đây là kết quả nghiên cứu ban đầu, không thay thế việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ.
Hoàng bá được bào chế và bảo quản ra sao?
Dược liệu thường được ủ mềm rồi thái phiến mỏng và phơi khô. Ngoài cách dùng nguyên miếng, người ta còn sao vàng cho thơm, sao đến khi mặt ngoài cháy đen rồi phun ít nước để giảm hỏa độc, gọi là hoàng bá thán; tẩm rượu sao khô cho ra tửu hoàng bá; tẩm nước muối rồi sao cho ra diêm hoàng bá. Miếng thuốc thành phẩm hơi cong, cạnh không đều, mặt trong vàng hoặc xám, mặt ngoài vàng sậm đến nâu vàng, bẻ dễ gãy, nhai thấy vị rất đắng và hơi dính. Vì dễ mốc mọt, đổi màu, nên cất trong hộp kín, để nơi khô ráo và kiểm tra thường xuyên.
Ai không nên dùng hoàng bá?
Vị thuốc này kỵ can tất, nên tránh phối hợp tùy tiện. Những người không có hỏa, hay bị tiêu lỏng kéo dài do hư hàn, ăn uống kém, tỳ vị yếu, tiêu chảy do tỳ hư cũng không nên dùng. Người có cơ địa dị ứng với thành phần của hoàng bá cần bỏ qua vị thuốc này. Bản thân dược liệu tính hàn, vị đắng, nếu tự dùng lâu hoặc dùng khi cơ thể đang suy nhược dễ khiến ăn ngủ kém hơn. Vì vậy, trước khi sử dụng, mỗi người nên để thầy thuốc y học cổ truyền hỏi kỹ triệu chứng, xem mạch và cân nhắc thể trạng.
Khi nào nên đi khám thay vì tự dùng hoàng bá?
Nếu xuất hiện vàng da, tiêu chảy nhiều lần trong ngày, đi cầu ra máu, tiểu buốt, tiểu đục, mụn nhọt hay vết lở loét lâu lành, mất ngủ kéo dài, đau lưng yếu chân, không nên tự xoay xở bằng vị thuốc. Các dấu hiệu này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, cần được khám để xác định đúng hướng. Bác sĩ y học cổ truyền sẽ đánh giá thể trạng, chọn cách phối hợp vị thuốc phù hợp và theo dõi diễn tiến, nhờ đó việc chăm sóc sức khỏe an toàn và sát với tình trạng thực tế hơn. Việc khám sớm cũng giúp tránh bỏ sót bệnh lý cần xử lý kịp thời.
Mỗi người có thể trạng và mức hàn nhiệt khác nhau, cùng một vị thuốc có thể hợp với người này nhưng không hợp với người khác. Nên khám bác sĩ y học cổ truyền để được tư vấn cách dùng phù hợp.
Từ khoá: công dụng của hoàng bá
(Viết lại từ «Hoàng bá» – trang dược liệu của Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)