Cây xương khỉ: 5 nhóm người không nên dùng kẻo hại sức khỏe
Cây xương khỉ nhiều công dụng nhưng một số nhóm người cần tránh hoặc hết sức thận trọng để không hại sức khỏe.
Cây xương khỉ có đặc điểm gì cần lưu tâm?
Cây xương khỉ còn được gọi là mảnh cộng, nhiều nơi ở miền Đông Nam Bộ quen gọi là bìm bịp. Đây là loại cây nhỏ, mọc hoang thành từng bụi, chiều cao có thể lên tới 3m. Theo góc nhìn y học cổ truyền, dược liệu này có vị ngọt, hơi đắng, tính mát; hướng tới thanh nhiệt, lợi thấp, thông lạc, tiêu thũng, tán ứ, giảm đau và hỗ trợ liền xương. Nhờ vậy, cây xương khỉ xuất hiện trong nhiều chỉ định quen thuộc như sưng đau khớp, phong tê thấp, chấn thương gãy xương, rối loạn kinh nguyệt, viêm họng, lở loét lưỡi, viêm dạ dày, viêm gan, vàng da, u nhọt và hỗ trợ tiêu thũng. Dù y học hiện đại ghi nhận nhiều dược tính quý, tính vị, quy kinh cùng các hợp chất đặc thù vẫn tạo nên những kiêng kỵ nhất định. Hiểu rõ cơ địa của mỗi người trước khi dùng là bước quan trọng để bảo đảm an toàn.
Người thể chất hư hàn, tỳ vị hư hàn dùng có sao không?
Người mang thể chất hư hàn thường có cảm giác lạnh trong người, sợ lạnh, tay chân lạnh, đại tiện lỏng nát hoặc còn phân sống; ăn đồ sống lạnh dễ đau bụng và tiêu chảy. Với tỳ vị hư hàn, cơ thể vốn đã thiên về hàn, nay gặp thêm vị thuốc tính mát thì thành lạnh chồng lạnh, tỳ vị bị tổn thương nặng hơn, dương khí cũng có thể suy tổn. Hệ quả thường gặp là tiêu chảy kéo dài, đầy bụng, đầy hơi, ăn không ngon, người mệt mỏi và giảm khả năng hấp thu dưỡng chất. Những biểu hiện này cho thấy nhóm người kể trên không phù hợp với cây xương khỉ, kể cả khi nghe nói thảo dược tốt cho xương khớp. Tốt nhất là trao đổi với thầy thuốc trước khi dùng bất cứ vị thuốc nào.
Phụ nữ mang thai và cho con bú có nên dùng?
Trong thai kỳ, tử cung cần ở trạng thái tĩnh và tụ huyết để nuôi thai, nên y học cổ truyền thường kiêng những vị thuốc hoạt huyết mạnh. Cây xương khỉ lại có khả năng tán ứ, hoạt huyết, thông lạc khá mạnh, có thể làm tăng kích thích tử cung, gây động thai, thậm chí nguy hiểm hơn là sảy thai. Về mặt nghiên cứu, dữ liệu độc tính sinh sản trên động vật của cây xương khỉ chưa đầy đủ, song một số phân đoạn chiết xuất chứa ancaloit và hợp chất lưu huỳnh được cho là có thể vượt qua hàng rào nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ. Điều này có thể ảnh hưởng tới hệ cơ quan chưa hoàn thiện của thai nhi và trẻ sơ sinh. Vì vậy, phụ nữ mang thai và đang cho con bú nên tránh dùng.
Người huyết áp thấp cần lưu ý gì?
Theo các nghiên cứu về hệ tim mạch, hàm lượng kali hữu cơ cao trong dịch chiết cây xương khỉ có tác dụng lợi tiểu nhẹ và làm giãn mạch, nhờ đó hỗ trợ hạ huyết áp ở người huyết áp cao. Nhưng với người vốn có mức huyết áp thấp, dùng cây xương khỉ nhiều và kéo dài lại khiến huyết áp tụt sâu hơn. Khi đó người bệnh có thể hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi, thậm chí ngất xỉu do thiếu máu lên não. Đây là lý do nhóm người huyết áp thấp không nên tự dùng thảo dược này, nhất là khi chưa hỏi ý kiến thầy thuốc. Theo dõi huyết áp cùng cảm giác chóng mặt là việc nên làm nếu từng sử dụng.
Người sắp phẫu thuật hoặc rối loạn đông máu thì sao?
Cây xương khỉ chứa nhiều flavonoid và phytosterol, nhóm hoạt chất có khả năng ức chế sự ngưng tập tiểu cầu. Khi tiểu cầu khó kết dính, thời gian chảy máu sẽ kéo dài và máu khó đông hơn. Người có rối loạn đông máu, từng xuất huyết nội tạng hoặc đang chuẩn bị bước vào ca phẫu thuật vì thế không nên dùng. Nguy cơ cần lường trước là chảy máu không kiểm soát trong và sau mổ. Nếu đang dùng thuốc chống đông hoặc sắp có lịch mổ, người bệnh nên báo rõ với bác sĩ về việc có dùng thảo dược hay không, để thầy thuốc cân nhắc trước khi chỉ định.
Người đang hóa trị, xạ trị ung thư có nên dùng?
Nhiều người tin cây xương khỉ hỗ trợ điều trị ung thư gan, ung thư cổ tử cung, ung thư vú. Thực tế, tác dụng này mới dừng ở nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, chưa có nghiên cứu lâm sàng, nên không thể xem đây là liệu pháp độc lập để tiêu diệt khối u. Bên cạnh đó, gan là cơ quan chuyển hóa rất mạnh và đào thải độc chất. Dùng cây xương khỉ cùng lúc với thuốc hóa trị có thể vô tình trung hòa hoặc khiến gan đẩy thuốc ra ngoài quá nhanh, làm giảm hiệu lực của phác đồ chính thống. Người đang hóa trị, xạ trị vì vậy cần hỏi bác sĩ điều trị trước khi dùng.
Mỗi người có thể trạng khác nhau, cùng một vị thuốc có thể hợp với người này mà không hợp với người khác. Người bệnh nên đến bác sĩ y học cổ truyền để được thăm khám và tư vấn trước khi sử dụng cây xương khỉ.
Từ khoá: cây xương khỉ
(Viết lại từ «5 nhóm người không nên dùng cây xương khỉ» – báo Sức khỏe và Đời sống (Bộ Y tế), chuyên mục Y học cổ truyền. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)