Cát cánh: vị thuốc trị ho, đau họng và điều cần lưu ý
Cát cánh vào kinh Phế, thường dùng khi ho có đờm, đau họng, khàn tiếng; nên khám bác sĩ trước khi dùng.
Cát cánh là cây gì và mọc ở đâu?
Đây là cây thân cỏ sống lâu năm, chiều cao trung bình từ nửa mét đến gần một mét. Lá mọc đối hoặc mọc vòng ba, những lá sát cụm hoa thì so le và mép có khía răng. Hoa trắng hay lam tím, thường thưa ở đầu cành hoặc đứng riêng lẻ; quả chứa nhiều hạt nhỏ màu nâu đen. Phần được dùng làm thuốc là rễ phình thành củ. Cây là loài duy nhất của chi Platycodon, gặp nhiều ở vùng đông bắc châu Á như Nhật Bản, Triều Tiên, Đông Siberi và một số tỉnh của Trung Quốc. Người ta hái lá vào mùa xuân, còn rễ thu vào khoảng giữa tháng hai đến tháng tám, sau đó rửa sạch, phơi hoặc sấy khô và cất nơi khô ráo, tránh ẩm.
Vị thuốc này có tính vị và quy kinh thế nào?
Theo cách nhìn của y học cổ truyền, cát cánh có vị đắng, tính ôn và đi vào kinh Phế. Sách cổ ghi nhận nhiều ý kiến khác nhau: có tài liệu mô tả vị cay, hơi ôn; có tài liệu nói đắng, bình, không độc; cũng có sách cho là đắng và ít độc. Về đường kinh, ngoài túc thái âm phế còn ghi nhận khả năng kiêm nhập dương minh vị. Trong rễ có các hoạt chất được nhắc đến như polygalain acid, platycodigenin, platycogenic acid, betulin, alpha-spinasterol, stigmasterol và A-spinasteryl-beta-D-glucoside. Chính sự kết hợp giữa tính vị và quy kinh này khiến vị thuốc được xếp vào nhóm chuyên về các bệnh lý đường hô hấp trên.
Cát cánh được dùng cho những chứng bệnh nào?
Vị thuốc nổi bật với công năng tuyên phế, khử đàm, làm lợi cổ họng, khai thông phế khí và bài nùng. Vì vậy trong thực hành cổ truyền, nó thường được nhắc tới khi người bệnh đau họng, nói khàn, viêm họng sưng đau, ho có nhiều đờm, ngực đau do phế ung, hoặc tiểu tiện không thông. Sách Dược Tính Bản Thảo còn ghi thêm các ứng dụng như tiêu tích tụ, phá huyết, dùng khi trẻ bị động kinh. Tài liệu Trung Dược học ghi nhận tác dụng giảm đau, giải nhiệt, an thần, chống viêm loét dạ dày và ức chế miễn dịch. Nhìn chung, các tác dụng được ghi chép đều xoay quanh tạng Phế, tập trung vào việc làm sạch đường thở và giảm khó chịu ở vùng họng.
Nghiên cứu hiện đại nói gì về cát cánh?
Một số thử nghiệm được công bố cho thấy nước sắc từ rễ có tác dụng long đờm rõ rệt: khi theo dõi động vật đã gây mê, lớp niêm mạc phế quản tiết dịch nhiều hơn. Thí nghiệm trên thỏ ghi nhận khả năng hạ đường huyết, đặc biệt ở nhóm bị tiểu đường nhân tạo. Trên chuột, vị thuốc cũng cho thấy ảnh hưởng tới chuyển hóa lipid và làm giảm lượng cholesterol ở gan. Ngoài ra còn có dữ liệu về khả năng ức chế một số loại nấm ngoài da thường gặp. Riêng thành phần saponin trong rễ có hoạt tính tán huyết mạnh, nhưng khi vào đường tiêu hóa lại bị dịch vị phân hủy nên không được dùng theo đường tiêm. Đây là những kết quả bước đầu, cần thêm nghiên cứu trước khi áp dụng rộng.
Ai không nên dùng cát cánh?
Không phải ai cũng phù hợp với vị thuốc này. Những trường hợp âm hư ho lâu ngày, ho ra máu thường được khuyên tránh. Người âm hư hỏa nghịch mà không có phong hàn ở phế cũng không nên tự ý dùng. Tài liệu Đông Dược Học Thiết Yếu bổ sung nhóm người không có phong hàn bế tắc ở phế, khí nghịch gây ho, âm hư hỏa vượng, ho suyễn hoặc lao tổn. Cuối cùng là những người mắc bệnh nhưng bệnh không thuộc tạng Phế. Việc dùng sai thể bệnh không chỉ làm mất tác dụng mà còn khiến tình trạng nặng thêm, kéo dài thời gian điều trị. Bởi vậy, trước khi sử dụng, người bệnh cần được thầy thuốc xem xét kỹ tình trạng cơ thể.
Khi nào người bệnh nên đi khám sớm?
Ho kéo dài nhiều ngày, đau họng tái đi tái lại, khàn tiếng lâu không đỡ, ho ra đờm đặc hay lẫn máu, ngực đau tức, sốt nhẹ về chiều, ăn kém sút cân là những dấu hiệu không nên tự xử lý tại nhà. Việc dùng một vị thuốc theo kinh nghiệm truyền miệng có thể che lấp bệnh lý thực sự đang tiến triển. Tại phòng khám, người bệnh sẽ được hỏi kỹ triệu chứng, xem mạch, xem lưỡi và đánh giá thể trạng để xác định có đúng là phù hợp với vị thuốc đường Phế hay không. Từ đó mới đưa ra hướng chăm sóc phù hợp, tránh những sai lầm đáng tiếc về sau.
Mỗi người có thể trạng và bệnh lý nền khác nhau, cùng một vị thuốc có thể hợp với người này nhưng không hợp với người khác. Người bệnh nên khám bác sĩ y học cổ truyền để được tư vấn trước khi sử dụng.
Từ khoá: cát cánh
(Viết lại từ «Cát cánh» – trang dược liệu của Bệnh viện Nguyễn Tri Phương. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)