Dược liệu bản địa Việt Nam trước nguy cơ mai một: hướng bảo tồn bền vững
Hơn 5.000 loài cây dược liệu chịu áp lực khai thác; bảo tồn nguồn gen cần gắn với nghiên cứu và sinh kế cộng đồng
Kho tàng cây thuốc và những áp lực hiện hữu
Theo thông tin từ Bộ Y tế, Việt Nam ghi nhận hơn 5.000 loài cây dược liệu. Nguồn tài nguyên này gắn với tri thức y học cổ truyền và kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe của nhiều thế hệ, đồng thời có giá trị cho nghiên cứu khoa học và phát triển sản phẩm từ thiên nhiên. Tuy vậy, việc thu hái liên tục mà không tính đến khả năng tái sinh khiến nhiều loài suy giảm, nhất là những loài sinh trưởng chậm, phân bố hẹp hoặc phụ thuộc điều kiện sinh thái đặc thù. Diện tích rừng thu hẹp, môi trường sống bị chia cắt và thay đổi phương thức sử dụng đất cũng tác động đến nơi sinh trưởng của cây thuốc. Bên cạnh đó, chuyển từ khai thác tự nhiên sang trồng trọt có kiểm soát còn khó khăn vì thiếu nguồn giống đạt chất lượng và quy trình canh tác phù hợp cho nhiều loài bản địa.
Bảo tồn nguồn gen phải đi cùng nghiên cứu khoa học
PGS.TS Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên Dược liệu, Viện Dược liệu (Bộ Y tế), cho rằng bảo tồn nguồn gen là nhiệm vụ nền tảng, vì nguồn gen vừa duy trì sự tồn tại của các loài cây thuốc, vừa cung cấp nguyên liệu cho nghiên cứu, chọn tạo giống và phát triển sản phẩm mới. Theo chuyên gia, Nhà nước cần đầu tư đồng bộ cho các viện nghiên cứu để lưu giữ nguồn gen bản địa mang tính quốc gia; đây là nhiệm vụ dài hạn do phải duy trì cơ sở vật chất, trang thiết bị, nhân lực chuyên môn và hoạt động nghiên cứu liên tục. Cần tăng kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học, cơ sở đào tạo và địa phương có nguồn dược liệu đặc trưng để chia sẻ kết quả, tránh triển khai rời rạc. Cơ sở dữ liệu về nguồn gen cũng cần được xây dựng và cập nhật có hệ thống, gồm đặc điểm loài, khu vực phân bố, điều kiện sinh trưởng, tình trạng bảo tồn và kết quả nghiên cứu.
Phát triển chuỗi giá trị để bảo tồn lâu dài
Bảo tồn chỉ duy trì được khi cộng đồng có sinh kế và đầu ra ổn định. Nếu chỉ tập trung bảo vệ cây thuốc mà chưa có cơ chế khai thác hợp lý, hoạt động bảo tồn tại địa phương sẽ gặp khó khăn; ngược lại, nếu chỉ chú trọng thương mại hóa mà thiếu kiểm soát, nhu cầu thị trường lại tạo thêm áp lực lên quần thể cây thuốc trong tự nhiên. Theo PGS.TS Phạm Thanh Huyền, bên cạnh nguồn lực từ Nhà nước, cần huy động các tổ chức đầu tư phát triển nguồn gen theo chuỗi giá trị, tạo ra sản phẩm có giá trị phục vụ nhu cầu xã hội và góp phần phát triển kinh tế - xã hội. Chuỗi này cần được kết nối từ nghiên cứu nguồn gen, chọn giống, xây dựng vùng trồng, hướng dẫn kỹ thuật canh tác đến thu hái, sơ chế, chế biến và tiêu thụ sản phẩm.
Đưa tri thức bảo tồn đến gần cộng đồng
Nhiều loài cây thuốc phân bố trong rừng, vùng núi, gắn với đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số - nơi người dân có kinh nghiệm lâu đời về nhận biết và sử dụng cây thuốc. Tri thức truyền thống chỉ tiếp tục được duy trì khi có ghi chép, truyền dạy và kết hợp với hiểu biết khoa học phù hợp; nếu thiếu tư liệu hóa và đào tạo thế hệ kế tiếp, kinh nghiệm về đặc điểm cây thuốc, mùa thu hái hay cách giữ nguồn cây trong tự nhiên có thể dần mai một. Chuyên gia đề xuất tăng cường đào tạo và truyền thông trong cộng đồng. Với người dân vùng có dược liệu, nội dung nên tập trung vào kỹ thuật thu hái hợp lý, bảo vệ cây mẹ, duy trì khả năng tái sinh và hạn chế khai thác loài đang suy giảm. Với người trồng, cần phổ biến kiến thức chọn giống, canh tác và kiểm soát chất lượng nguyên liệu; với cán bộ chuyên môn là nhận diện loài, quản lý nguồn gen, bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ.
Mỗi người có thể trạng khác nhau nên không nên tự áp dụng cây thuốc theo kinh nghiệm truyền miệng. Hãy khám bác sĩ y học cổ truyền để được tư vấn phù hợp trước khi sử dụng.
Từ khoá: bảo tồn dược liệudược liệu bản địa Việt Namcây dược liệu quýbảo tồn nguồn gen dược liệukhai thác dược liệu bền vững
(Viết lại từ bài «Dược liệu bản địa trước nguy cơ mai một: Làm gì để bảo tồn?», báo Sức khỏe và Đời sống – Bộ Y tế, 15/10/2026. Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.)